Сонымен мен туған өлкемнің ойы мен қырын әңгімелеп бітер емеспін. Әрі қатты сағынған да екенмін. Жазған сайын қолат қыры есіме оралып, көңілімнің түкпіріндегі тығылып жатқан сезімдер қайта бас көтере бастады. Дегенмен, адамның ең уыз шағы - балалыққа не жетсін.

Біздің қыстау

«Әркімнің туған жері – Мысыр шаһары» дегендей, туған ұяң одан да ыстық болады. Мен 1-класқа кіретін жылы күзде біз төменгі жақтан, бас жаққа орын ауыстырдық. 1979 жылдың көктемінде салына бастаған үйімізге, 1980 жылдың күзінде келіп кірдік. Бізде там үйлерді «ыстық үй» дейтінбіз. Жергілікті диалект солай. «Ыстық үй» десе дегендей, қаңтар мен ақпанның сақылдаған сары аязында сырттан кіргенде құж-құж қайнап, ерекше жылылық пен мейірім қарсы алатын. Біздің үй Баяннурдағы үйлердің ең басына келіп орналасты. Әйтеуір ата-анамның, аға-бауырларымның, сондай-ақ, көршілердің арқасында үйіміз тап-тұйнақтай болып тұра қалды.

Тура қарсы алдымызда Танц тау. Оймақтай ғана қызыл төбенің үстіне – би алаңын арнайы орнатып, күз, қыс, көктем айларында бұнда дискотека ұйымдастырып келіпті. Содан бері «Танц тау» аталып кеткен. Неге екенін білмеймін мен ес білгелі Танц төбеде дискотеканың өткенін көрмеппін. Керісінше, бұл төбе екі жастың кездесу мекеніне, оқушылардың ойын алаңына айналды.

Оның оң жағында қызыл бояуға малып алғандай қызыл тау (атын білмеуші едім) тұратын. Осы тауға талай өрмелеп, талай үңгірінде жасырынбақ ойнадық қой. Бірақ, қалай құлап кетпегенімізді өзіміз де білмейміз. Былай қарасаңыз қия бет секілді. Алайда, шыға келе тастары текшелене орналасқан, әдейі саты жасағандай әсерде жүресіз. Кейін, тіпті бертініректе осы екі таудың арасына стадион орнады. Оған дейін жаңағы қызыл таудың алдында күз бен жаз айларында мектеп оқушылары спорт ойындарын өткізетін. Әскери дайындықтың алғашқы сабақтары да осы жерде жүзеге асатын. Бізге бәрі алақандағыдай көрініп тұратын. Кейде спорт сабағынан кейін іргеге тиіп тұрған үйге жүгіріп кіріп кететінмін. Мектептің спорт залының өзі ат шаптырым. Қыста мұнда түрлі мектепішілік ойын-сауық, шаралар ұйымдастырылатын. Дискотека да осында болатын.  Волейбол, баскетбол, теннис ойындарын осында жүріп үйрендім. (Теннистен басқасын дұрыс ойнай алмаймын).

Жазда жайлауға шығып кететін біздің үй қыркүйектің алғашқы күндерінде көшіп келе қоймайды. Тек әкем, тәтем (анамды солай атаймыз), сабаққа баратын балалар ғана келіп, бірнеше күн қыстауда бола тұратынбыз. Үйден бұрын жайлауға тоқырай алмаған мал келетін тасырқап. Жазда маса мен шыбыннан көз аштырмайтын өзен жағасы (Қыстауды кейде осылай да атаймыз) күзде құлпырып кетеді. Әлі мал аяғы басып үлгермеген шабындық, жаңа пісіп жиналып жатқан көкөніс, жеміс-жидек, тіпті өзеннің тасы да өзгеше секілді көрінетін. Жазда жайлауға шығуға қалай асықсақ, күзде өзенге түсуге солай ынтығатынбыз. Көбінде жаз айларында мұнда бірлі-жарым егіншілер мен мектеп қызметкерлері қалады. Сұмынымыз әкімшілігімен қоса, жайлауға тартып отыратын. Ел жайлаудан келмей тұрып, егіншілердің қосын аралау бір мереке. Әкемнің екі қарындасының бірі Қазиза әпкемнің жары – Мерейхан жездеміздікі егін салатын. Қандай екені есімде жоқ. Жазда қос тігіп отыратын осы үйге жолымыз жиі түсуші еді. Көп балалы, жездеміз өзі қолын қимылдатып, жұмысқа араласпайды. Балаларының арасы 1 жасардан.

Төменгі жақта егінде отыратын бұл үйге кейде жаяу, кейде атпен қатынаймыз. Сондағымыз жаңа жиналып жатқан көкөністі жинасу үшін. Осындағы қызып жатқан еңбекке қол ұшын тигізу біз үшін мерей.

1980 жылдың күзінде алғашқы қоңыраудан қалдырмау үшін мен де үйдің етекке түскенін күтпей анаммен еріп келдім. Мұнда Татту, Рәш, Бұлбұл үшеуі бар. Неге екенін түнде қонаға жатқанда қатты үрейленеміз. Әлі салынып бітпеген үйдің іргесінде бір қуыс бар. Не Тәтту, не Рәш бәріміз кіріп алғаннан кейін есікті құлыптайды да, сол қуыстан үйге кіреді. Жайқалып өсіп тұрған шабындықты да сол жылы көрдім. Биік болып көрінді. Арасында жүргенде бойым көрінбей қалды. Шабылған шөпті күпәналап жүріп, жасырынбақ ойнаймыз. Рәш, Бұлбұл, Тәтту, төртеуіміздің де бір-бірімізден бойымыздың асып тұрғаны шамалы. Қай-қайсымызда шалғынның арасында жасырынып қалсақ көрінбейтінбіз. Кейін 8-класта оқып жүргенімде күзде осы шалғынды іздеймін. Жоқ. Бар болғаны менің тіземнен ғана келеді.

-  Баяғыда үйдің жанындағы шалғынның биік өсетіні сондай, менің бойым көрінбей қалатын еді. Енді сол шалғын қайда? – деймін таңырқап.

Сөйтсем, шалғын сол жылдағыдай өсіп тұр екен. Ал, мен өзімнің өсіп кеткенімді бағамдай алмай тұр екенмін.

Құрметті достар! Назарларыңызға жолдасым Бақытбектің мына бір өлеңін ұсынғым кеп отыр.

Менің пікірім

«Менің пікірім: Көресінді осы оралмандардан көрдік»,– Ж.Б.Ш.–Қалақай,

Иә, рас, Қалақай, оралманмын,

Бауырымын құлдықтан оңалғанның.

Қас жауымын қылымсып боянғанның,

Қандасымын ұйқыдан оянғанның.

Иә, рас, Қалақай, оралманмын,

Ұшығымын ұшталған ой-арманның.

Құл сананың мойнына, Жазмыш солай,

Іштен шыққан шұбардай оралғанмын.

Оралманмын, оныма мастанамын,

Қан сонардай кіршіксіз жас боламын.

Атың емес, ұсынсаң пейіліңмен,

Насыбайға бір атым мас боламын.

Аларымнан естіге берерім көп,

Таттым тағдыр-тірліктің кермегін көп.

Талай ұлтпен тар жерде дәмдес болдым,

Көзсіз жанды тап сендей көргенім жоқ.

Байқұсым-ау, несіне тарыласың,

Іш тарлықтан бір күні жарыласың.

Жат жұрттықтың аздай-ақ қорқаулары,

Өзіңді отап қай заман жарығансың.

Байқалмайтын иттігің, қабағаның,

Ақ жағаның жыртығын жалағаның.

Мен қабынып не етейін, еске түсед,

Абайды да өкіртіп сабағаның.

Азат емес, әлі сен құл екенсің,

Ұлттық сана, түйсіктен тұл екенсің.

Құл сананың еркінде қалт-құлт етіп,

Тірі жәндік, әйтеуір, жүр екенсің.

Созылады бұл өлең жаза берсем,

Ешкімнен де жоқ менің алар есем.

Бірдеңеңе қарамай бас көтеріп,

Шақылдамай, Қалақай, маза берсең!

Иә, рас, Қалақай, оралманмын,

Бір талымын бір ыңғай қара орманның.

Орыс, қытай жерімді тартып алып,

Отан іздеп Ордаға оралғанмын.

Оралманмын!

                           Бақытбек Бәмішұлы,

                                           13.04.2008ж.

Құрметті достар! Мен өз өмірбаянымды жаза отырып, балалық шағыма саяхаттап қайтудамын. Негізі жақсы бастама көтердім-ау деймін.

Мен туған өлке 

Географиядан сабақ беретін Құмархан мұғалім (бізде мұғалімдерді «ағай, апай» деп атау дәстүрі қалыптаспаған, «мұғалім» дейміз) «Жергілікті жердің географиясы» деп әрбір сабақта қайталап жататын, бір қызығы жыл сайын пысықтап отыратын. «Көз алдымызда тұрған қара мекеннің қандай географиясы болуы мүмкін» деп оған тым мән бере бермейтін едік. Есімде қалғаны біздің ауыл Моңғолияның Батысында, Қобда өзенінің жағасында, резко-континентальды климатта өмір сүретіндігіміз. Ең биік нүкте – Цамбагарав тауы, теңіз деңгейінен 4200 метр биіктікте, ең аласа нүктесі – Цагаан хөшөө, теңіз деңгейінен 130 метр төменде, сондай-ақ, бұл нүкте Моңғолиядағы ең аласа жер болып есептелінеді екен. Табиғаты құбылмалы, аумалы-төкпелі, қысы қатты, жазы құрғақ, ыстық болатындығы.

Қыстау

Біздің ауылдың әкімшілік аты – Баяннуур сұмыны қазына шаруашылығы. Қазына шаруашылығы дегеніміз – колхоз дегенге келіңкірейді. Өлгий туралы әндердің бірінде «Қобда өзен бар ақпейіл анамыздай» деген жолдар кездеседі. Сол Қобда өзені біздің ауылды тіліп ағады. Қобда өзенінің жалпы ұзындығы 506 шақырымға жетеді. Жазда ақжал толқындар өткел бермей, иірімдері ажал шақырып, ақ көбіктеніп аспанға атып, ат құлағына жетеді екен. Тіпті, анау-мынау машинаңның өзі бұл өзеннен аман өтуі екі талай. Ал, қыста Қобда өзені қатып қалады. Мен алғаш Иркутск қаласына келіп, ондағы Ангара өзенінің қатпайтынын көріп таң қалдым.

Осы Қобда өзенін жағалай қоныс тепкен Баяннуур сұмынының орталығы жасыл желекке малынған, айналасы қызыл таулармен қоршалған ерекше бір өлке болатын. Қобда өзеннің жағасында отырғандықтан, бізде алманың бірнеше сорты, ранетке (осы жақтан «райчка» деген соған ұқсастау жемісті көрдім, Үржардан), жабайы – дәмі тіл үйіреді, т.б. жеміс-жидек, картоп, сәбіз, капуста, шаңбыр секілді көкөністер өсіріледі. Қобда өзеннің аралдарында шырғанақ (облепиха) өседі. Денсаулыққа аса пайдалы, бүгінде сирек жеміс. Алайда, оған жаз немесе күз айларында қол жеткізу мүмкін емес. Өзен суы сарқылды-ау дейтін күз айларының өзінде шырғанақ тере барған талайлар қанды судың шеңгеліне түсіп, ажал құшқан. Шырғанақты біздің ауылдың агрономдары қолдан өсіруге әрекет те жасап көрді. Өспейді екен. Өзенді құлдай үлкен алма бағы бар болатын. Сол алма бақтың ішінде неше түрлі жемістер сыңсып тұратын. Бір жылы (қай класта оқитыным есімде жоқ) Бұлбұл әпкем екеміз осы алма бағына келіп, алма термек болдық. Бақтың иесі алма теріп алу үшін, ең алдымен бір-бір шелек шырғанақ теріп беріңдер деді. Шырғанақтың ағашы құрттап кетіпті. Оны термек түгілі құртынан қорқып, зәрем кетті. Сонда әкемнің айтқаны, «шырғанақ егуге келмейді, ол тек жабайы ғана өседі». Шырғанақтың қызығын күзде көрмесек те, қыста құмарымыз бір қанады. Класс жетекшілеріміз қысқы каникул кездерінде серуенге алып шығатын. Көбінде Қобда өзеніне келіп, хоккей ойнайтынбыз. Хоккейді жергілікті халық «шекара» деп атайтын. Неге олай атап кеткенін білмеймін. Бәлкім, шекарасы болған соң… Бірақ, футболда да шекара бар ғой. Қыз-ұл демей, осы ойынды жабыла ойнайтынбыз. Мектеп ішілік жарыс та ұйымдастырылатын. Қысқы каникулымыз өте көңілді өтетін. Қыздардың ешқайсысынан көрмедім, ал ұлдардың қолы жеткендерінің аяғын коньки болатын. Тәтту де Ұланбатырдағы апайыма тапсырып, «Норвег» деген конькилі болды.

Сол серуен кезінде шырғанаққа да қолымыз жететін. Қыстың күнінде шырғанақтың баданадай-баданадай болып өсіп тұрған дәнінің өзі бір сурет. Тілмен айтып жеткізгісіз. Класс жетекшіміз Амангелді мұғалім, шырғанақтың ағашын сындыруға болмайтынын ескертіп, астына жайма жайдыратын да, ағашты сілкіп қалатын. Жаңағы баданадай дәндер сау етіп, жаймаға түсетін. Осындай әдіспен біршама шырғанақ жинап алатынбыз. Оны сол жерде жеуге тағы рұқсат жоқ. Қатып тұрған дән тамақтарыңды ауыртып, ангиналарың ұстайды дейтін. Үйге әкеліп, жылы жерге біраз қойып жегенше, дегбіріміз кететін.  Осы шырғанақтың ағашын қайнатып, суын ішсе, ем болмайтын ауруы жоқ екен.

Біздің мектептің өзінің 4 гектар тәжірибе алаңы болды. Күз түсе мектеп балаларын осы алаңдағы көкөністерді жинауға салатын. Ол үшін мектептен арнайы босатып, субботник істететін. Балаларға оны жинау кәдімгі бір мереке. Ойнап-күліп отырып, жинап алатын.

Құрметті достар! Жақында мен ұлт үшін жүрегін суырып беруге дайын-ау деген бір адаммен сөзге келіп қалдым. Ол кісінің ұлт үшін жаны шырылдап жүргені бер жағы ғана екен. Ар жағында топтық, кландық, қала берді рулық деңгейден аса алмапты. Олай дейтінім, ол кісінің ойынша, оралмандар – елдің арасын бүлдіріп, оның ата-анасы төлеп жатқан салықты жеп жатыр екен. Митталдың, Кимнің, Машкевичтің қазақтың байлығын кенедей сорып, талан-таражға салып жатқаны ештеңе емес. «Ит жесін, шошқа жесін, бірақ, қазақ жемесін» деген пиғылдағы жан екен. Қазақтың зиялысы бұндай ойда болған басқа жұрттың не ойлайтындығын еске алудың өзі қиын. Сондықтан мен өзім ашқан блогымда туған жерім, өскен ұям туралы сөз қозғамақпын. Менің бұл күнделігім арқылы сіздер де шетте жүрген қазақтың арман мақсатымен, өскен ортасымен, туған жерімен таныс болады және аз да болса ақпарат ала алады деген сенімдемін.

Мен туған ұя

1972 жылдың шіліңгір шілдесінде (мінезімнің ыстық болуы да содан болар бәлкім) Кәп  пен Егеуханның отбасында сегізінші бала боп дүниеге келіппін. Мен туғанда біздің үй Сулы Қарағайты деген жерді жайлап отырған екен. Басын мәңгі мұз шалған Моңғол Алтай тауларының бір сілемі – Цамбагарав (биіктігі – теңіз деңгейінен 4200 метр, қазақшаласақ – Цамба шыққан дегенге келеді. Бірақ, кейбір ғалымдар бұл мүлдем олай емес, керісінше Цамбагариг – яғни жұлдыздармен астасқан деген тибет сөзі деген де ой айтады) шоқтығын жағалай жайлаған елдің жайлауы да, мекені де қилы-қилы еді. Сол жылы, яғни мен дүние есігін шырылдап ашқан жылы біздің үй қия беттегі қарағайлы нудың жанында жайлаған екен. Алайда, мен дәл осы мекенге есім білгеннен кейін барған емеспін.

Іштен әлжуаз, әрі шала боп туған мен «шетпе» деген аурумен ауырыппын. Бұны қазір түсіндіру қиын. Әйтеуір, ауруханада маған ем қонбайды, адам болуы екі талай деп шығарып жібереді. Сонда әжем (әкемнің анасы) «осы баланың қарызы мойнымда кетпесінші» деп мені қойнына тығып алып, төменгі жақта отыратын Тойбазар емшінің үйіне келіпті. Апамның замандасы (әжемізді апа дейтінбіз) атамыздың көзін көрген ақсақал, коммунизмнің қылышынан қаны тамып, «шаш ал десе, бас алып», қазақы ғұрыппен емдейтін емшіліерге қырғидай тиіп жатқан заманда, мені емдеуге аздап жүрексінсе керек. Алайда, апамның көңілі үшін, әрі емшілік парызы үшін қолына алып, қарап жіберіпті де, «ойбай-ау, апасы, балаңызға шетпе өтіп кеткен екен. Обал жасапсыңдар, ертерек әкелмей. Бір көк серкешке шамаң жете ме?» деп күшейіпті. Бар билік өзінде апам, коммунист ұлы мен келінінен қаймыға қоймайды. Ол кісілер жұмыстан келгенше, көк серкешті жайғатып, етін былқытып асып, Тойбазарды үйге шақырып қойыпты. Тойбазар шал мені көк серкештің терісіне орап, ішегін жылыдай қойып емдеген екен. (Кейін осы тәсілді өз көзіммен көрдім қаладағы әпкемнің баласы 8 айында, қалақтай ғана тұрпатымен, өспей, қатты ауырыпты. Сонда баласынан айрылып қалам-ау деп уайымдаған әпкем оны бізге аттандырып жібереді. Баланы самолеттен күтіп алған анам, жолай ауруханаға соғып, система жалғатып алады да, ауылға тартады. Сонда дәрігерлер баланы көріп шошып кетіпті. «Ауыртып аласың-ау, осында жатып емделсін», дегенге қарамай ала жөнеліпті. Үйге әкелгеннен соң, кешқұрым апақ-сапақ уақытта бір ешкіні жәркемдетті де, ішегін жылыдай алып, әлгі жиенімді орап тастады. Бұған дейін ұйықтамай, шырылдап тұрған бала, аяқасты тынышталып, ұйықтап кетті. Содан теза арада оңалып кеткені).

Содан кейін мен де тез ет алып, тез оңалыппын.

Менің отбасым

Біздің отбасын сол өлкедегі қазақтар – ақындар отбасы дейтін. Әкем Кәп Құмарұлы қазақ тілі мен әдебиетінің мұғалімі, ақын, атбегі, анам Егеухан Мұқамәдиқызы – кітапхана меңгерушісі, айтыс және жазба ақыны.

Әкем де, анам да үнемі ой үстінде, өлең жазумен шығармашылықпен айналыса жүріп, 10 баланы тәрбиелеп өсіріп, жұмыстарын да жоғары деңгейде атқара білген. Әкем мен анамның бұл тірлігіне ең үлкен қолғабыс жасаған кісі – жасы 90-ға келіп о дүниелік сапарға аттанған әз әжеміз Қадыби еді.

Әжем 1913 жылы (қай мезгіл екенін білмеймін) Қытайдағы қазақ өлкесі Алтай аймағының Көктоғай ауданында Көңіл деген кісінің үйінде дүниеге келеді. Көңілдің Ыңғай деген қызы Құмар молдаға ұзатылады екен де, көп ұзамай, дүние салыпты. Алайда, Құмар молда қайын жұртынан алыстағысы келмей, сүйек жаңғыртып, Қадыби әжемді қайта айттырып алыпты. Әжем Құмар молдамен некесін қиғанда 16-17 жастағы қыз болған екен. Небәрі 7 жыл отасып, атамызды Моңғолияда сталиндік репрессияның салдарымен молда болғаны үшін ұстап кеткенде, 25 жасында, 3 шиеттей баласымен, шалының тілеуін тілеп қала беріпті. Сонда әкем 5-те, Қазиза әпкем 2-де, Зағила әпкем – дүние есігін жаңадан ашып жатыпты. Әжем 60 жыл бойы атамызды оралады деп күтті, әкеміздің тілеуін тіледі. Құмардың шаңырағын шайқалтпай, жалғызынан өсіп-өнген немере-шөберелерін медет тұтып, намазын қаза қылмай өмірден 2003 жылы өтті.

Әкем – 1933 жылы көктем мезгілінде Көктоғай ауданында дүние есігін ашқан. 1935 жылы біздің отбасы Қобда бетіне қоныс аударады. «Қобда беті» дегеніміз бүгінгі Моңғолияның Баянөлгий аймағы.

Анам – 1940 жылы Мұқамәди деген қоңторғай шаруаның үйінде екінші перзент болып туылған екен. Әкем 25 жасында, анам 17 жасында тұрмыс құрыпты. Мен әкемнің 39, анамның – 32 жасында өмірге келген екенмін. Маған дейінгі аға-әпкелерім: Тамара, Әмірхан, Бәделхан, Нұржан, Рашитал, Бұлбұл, Тәттімбет, менен кейінгілері – Естай, Дәулеткерей. Байқап отырсаңыздар, біздің үйдің балаларының атауында ақын-күйшілерді есімдері көптеп кездеседі. Әкемнің ақындық арманының асқарын бағындыру жылдарындағы есімдері деп ойлаймын. Соның ішінде 1970 жылдың тамызында Тәттімбет дүниеге келерде, әкем түс көріпті. Анам перзентханаға кеткен күні екен. Түсінде сол перзентхананың акушеркасы: «Тұр, Кәп, неғып жатырсың, ақ түйенің қарны жарылды. Егеухан ұл тапты, атын Тәттімбет қоярсың, артынан Дәулеткерейі ерер» депті де жоғалып кетіпті. Әкем ояна келсе, түсі екен. Апамды оятып, түсін айтып, бір бата жасатып алып, құстай ұшып, перзентханаға келсе, анам шынында босанып қойған екен. Одан кейін Дәулеткерей 7 жылдан соң дүние есігін ашты. Соңынан ұл ерсін деп, менен кейінгі қыздың атын Естай қойыпты.

Есімді қашаннан, неше жасымнан бастап білетінімді білмеймін. Бірақ, менің есімде тіпті, яслидегі кейбір өмірім қалып қойыпты. Үйде әжем барына қарамай, біз балабақшаға қатынаймыз. Бала күнімнен күндізгі уақытта ұйықтамаушы едім. Қиялым үнемі биіктерді шарлап, бір жаңалық ашуға немесе елден ерек адам болуға талаптанатынмын да жүретінмін. Яслиге барып жүргенімде, сол қиялыммен ұйықтай алмай жаттым. Баланың бәрі пысылдап ұйықтап кеткен. Басымды ақырын көтердім, жан-жағыма көз салдым, сөйткенше болған жоқ, тәрбиеші де келе қалмасы бар ма, жата қалдым, Сағила деген апай еді. Кейін білсем өзі біздің рудан, әпкеміз болып келеді екен. Келді де мені ауырлау бір нәрсемен қойып қалмасы бар ма, «неге ұйықтамай жатсың?» дейді тағы. Қатты ауырсындым. Бірақ, үйдегілерге тіс жарып үндемедім.

Бала күнімнен әрбір нәрсенің мағынасын білуге қатты ұмтылатынмын. Біздің үйге анам «түйеші  аға» атап кеткен, тағы бір рулас ағамыз келді. Есік алдына ақ түйесін шөгеріп қойыпты. Аулада ойнап жүріп, «Түйешінің түйесі» деген тіркестің бір-бірінен айырмасын біле алмай дал болдым. «Түйешінің түйеші» - қандай айырма бар? Қызық.

Тағы да есік алдында ойнап жүріп, «ауланың» қалай аталатындығын біле алмай есім кетті. Дала, «біздің үйдің даласы, бұл жер өзге ешкімге тиесілі емес қой. Ендеше, ол біздің даламыз болуы керек» деп ойладым. Одан арыға қиялымның шамасы жетпей қойды.

Яслиді аяқтап бала-бақшаға барғаннан кейін де, менің тірлігім оңалып кеткен жоқ. Ұйықтамағандығым үшін тәрбиешілерімнен таяқ жесем, балалар да сол үшін айыптайды. Талайынан таяқ та жедім. Кейбіреулері бала-бақшадан қайтарда беретін кәмпитімді тартып жейді. Алайда, үйдегілерге шағына бермеймін. Көбіне томаға-тұйықпын. Біздің бәріміздің арқа сүйеріміз менің алдымдағы ағам Тәттімбет. Ол бақшада жүргенде, арқаланып, дүрдиіп жүреміз. Ол бармай қалса, басымызға қара бұлттың үйірілгені. Бір күні Тәтту ауырып қапты, апам жібермей қойды. «Тәтту бармаса мен де бармаймын» дедім, Естай да, Дәулеткерей де менің соңымнан еріп, бақшаға байкот жарияладық. Бірақ, апам онымызды құптай қоймады.

Сәлем, достар. Барлықтарыңды еліміздің тәуелсіздік мейрамымен құттықтаймын. Тәуелсіздігіміз баянды болып, қазақ деген ұлы мемлекеттің іргесі әрқашан берік болсын. Сіздердің назарларыңызға «Түркістан» газетінде жарық көрген ұлттық идея туралы мақаламды ұсынып отырмын. «Қазақ ұлт ретінде қалыптасты ма?» деген пікір төңірегінде ой алмасып көрелік.

Айналасы 1 жылдың ішінде Қазақстанның түкпір-түкпірінде ұлтараздығына қатысты бірнеше оқиға орын алды. Ең әуелі шетелдік инвесторлардың астамсынған пиғылына көндіккісі келмеген Атыраудағы түріктер мен қазақтар, Алматы облысының Ұйғыр ауданындағы ұйғыр мен қазақ, Еңбекші қазақ ауданындағы чешен мен қазақ, Оңтүстік Қазақстан облысы Төлеби ауданы Маятас аулындағы күрд пен қазақ арасындағы шиеленістер кім-кімді де ойлантпай қоймайды.

Бір оқиғаның ізі суымай жатып, екіншісі орын алады. Бұл оқиғаларды сараптап отырып, кінәні қайдан іздеріңізді білмей, дал боласыз. Қазір соңғы кезде бүкіл әлемнің көзі оңтүстік өңіріндегі Маятас ауылына тігілді десе де болғандай. Қазақстандағы саяси қайраткерлердің барлығы осы мәселеге май шаммен қарап, білген-түйгендерін ортаға салып бағуда.  Еліміздегі күрд қайраткерлері де жан-тәнін салып, күрд ұлтының өкілдерін қорғаштап отыр. Ал, ресми билік қай-қай оқиғаға да ұлттар арасындағы қоламта ретінде емес, жай дау-жанжал, төбелес ретінде баға беруінен жаңылар емес. Жекелеген кейбір топтар бұл оқиғалардан саяси мән іздеп, соңына шам алып түсуде. Ақ-қарасын ажыратқан ешкім жоқ. Маятастағы оқиғаның басты себебі – 4 жасар бүлдіршінді 16 жасар жасөспірімнің зорлағаны. Ресми орган  бұл оқиғаны растаса, қылмыс жасады деген желеумен ұсталған жігіт оны мойнына алып, қылмысын мойындап та қойды. Бірақ, соған қарамастан Қазақстандағы «Барбанг» күрд қауымдастығының президенті Надир Надиров бұндай қылмыстың орын алмағандығын айтып, бірнеше басылымға сұхбат берді. Олардың көлденең тартар уәжі – «зорланған баланың ата-анасы неге бірден ішкі істер органдарына шағымданбаған, сегіз күн бойы тіс жармай келеді де, аяқ астынан сотқа арыз береді, ал баланың зорланғаны рас болса, ол неге жеңіл жарақаттанған» дегенге саяды. Қалай дегенмен де, ұлтараздығының анда-мұнда жиі өріс көрініс табуы – еліміздегі ұлттық саясаттың жолға қойылмағандығының салдарынан. Бұл империялардың бөлшекте де билей бер саясатының жемісі. Елімізде ұлт саясаты дұрыс жолға қойылған болса, әрбір инцидент орын алған сайын ішкі істер органының өкілі оқиғаға қатысушылардың ұлтын тәптіштеп айтып отырмас еді. Яғни, «чешен қазаққа  немесе күрд қазаққа қарсы» деген сияқты. Бұл жергілікті ұлт өкілдерінің ұлттық намысын жанып, қылмысқа итермелегенмен бірдей екенін ресми орган өкілі сезбеді дейсіз бе? Сезеді, бірақ, әйтеуір ұлтын анықтап, отқа май құюға әуес болып тұрады. Заң алдында күрд пе, шешен бе, қылмыс жасаған адам біреу ғана болуы тиіс. Қылмыскер, әрі Қазақстан Республикасының азаматы. Болды. Оның атын атап, түсін түстеудің қажеттілігі шамалы. Бұл жерде террористік акт орын алып отырған жоқ қой. Демек, қылмыстың арықарай ұлттық сипат алуына ресми билік органдары тікелей кінәлі.Ал, еліміздегі өзге ұлт өкілдерімен салыстырғанда, әлеуметтік дәрежесі төмен, ұлттық рухы тапталған, тілі әлі мемлекеттік тұғырға қонбаған, әрі онысына іштей наразылық танытып жүрген қазаққа «қазақтың баласын күрд ұрып кетті» деген желеудің өзі жетіп жатыр, өре түрегеліп, атойлап шыға келеді. Қазір билік жер-жердегі ұлтараздығын күшпен басып отыр. «Күш қазандай қайнайды, белдесерге дәрмен жоқ» деген сияқты, жергілікті ұлттың ашу-ызасына төтеп бере алмайтын деңгейге таяп жүрміз. Бір жылдың ішінде бірнеше ұлттық сипаттағы оқиғаның орын алуы осының көрінісі. «Фергана. ру» сайтында 19-қараша күні «Нападения на дома этнических курдов в Казахстане продолжаются» атты мақала басылды. Дәл осы мақалада еліміздің құрметті азаматы, академик Надир Надиров Түркиядағы күрдтер ереуілі жайында айта отырып, «Курды сейчас, как никогда, с очень высоким сознанием, едины, сплочены, против водометов турецкой армии они идут с лозунгом «Хватит, терпение лопнуло! Убивайте!»Что касается курдов в Казахстане, мы тоже сплочены» дегенді айтады. Сөйте тұра, өмірі болмаған «Күрдістан» жайында сөз қозғайды. Міне, бұл да біртұтас ұлттық саясаттың жүзеге асырылмағандығының белгісі. Қазақстандағы күрдтер біртұтас болып, кімге қарсы шықпақшы? Бұл жағы бұлыңғыр. Қазақстан күрдтердің отанын тартып алып, халқын азаппен жаншып отырған жоқ қой.  Осыдан біраз уақыт бұрын террорлық актілерге қатысқаны үшін Қазақстанның ұлты күрд 7 азаматы азаматтығынан айрылғаны белгілі. «Свободный Курдистан» газетінің бас редакторы Ишхан Мироев бұл оқиғаның артында түріктер тұр деген пікір айтқан. «Все это очень грустно, очень грязно, имеет политическую окраску, и направлено не только против курдов Казахстана, но и против всех курдов, где бы они ни проживали. А они живут в России, в других странах СНГ, в Европе, в Курдистане… Я уверен, это будет продолжаться и дальше, турецкие власти любым путем стремятся спровоцировать курдов, где бы они ни жили. Вот в Казахстане недавно был закрыт наш Курдский дом, который находился в Алма-Ате. Его закрыли под предлогом, что он является ячейкой Рабочей партии Курдистана (РПК). Депортировали четырех наших товарищей. В прошлом году власти Казахстана арестовали одного курда, члена РПК, и выдали его туркам. Все это - звенья одной цепочки».Сонда чешендермен арадағы қақтығыстың соңында кім тұр екен? Чешенстанның мемлекеттігін мойындамай отырған Ресей ме? Болып жатқан оқиғаның барлығы – шын мәнісінде тұрмыстық кикілжің болуы әбден мүмкін. Ал, оның бояуын қалыңдатып, ұлттық реңк беріп отырған өзіміздің билік. Оқиғаға қатысушының ұлтын нақтылау арқылы, істі насырға шаптырудамыз. Егер, «қазақтың баласын күрдтің азаматы зорлады» демей-ақ, «4 жасар бүлдіршін зорланды, қылмыскер ұсталды» деген хабар таратылғанда, оқиғаның соңы бұлай насырға шаппас па еді, кім білсін? «Бөрінің бөлтірігін асырасаң тауға қарап ұлиды» деген нақыл бар. Қазақстандағы жүзден астам ұлт өкілдерінің басындағы жағдай дәл осы нақылды еске түсіреді де тұрады. Орыс Ресейге кеткісі жоқ, бірақ, орыс мәдениетінің айналасында топтасып, орыс тілінің мемлекеттік тұғырдан түспеуіне мүдделі. Ұйғыр – тәуелсіз ұйғыр мемлекетін аңсайды, күрд – Күрдістанның тәуелсіздікке қол жеткізуі үшін Қазақстанда «Күрдтер үйін» ашады. Тиым салынған ұйымдарға мүше болады. Казактар жеке армия жасақтайды. Үй ішінен үй тігіп, бүйректен сирақ шығарып отырса да, біздің мемлекет былқ етпейді. Алтыбақан алауыздықтың салдары, ортақ үйіміздің шаңырағын ортасына түсірмей ме деген ой ешкімді мазаламайды. Ұлттық саясатты түбірімен өзгертіп, халықты біртұтас идеяға жұмылдырмайынша, бұл жағдай ушыға түсетін болады. Сол себепті де, біз ұлттық саясатты шешуде эмигранттар мемлекеті – Американың емес, ұлттық мемлекеттер – Түркия, Германия, Францияның жолын ұстануымыз керек. Елімізде жүзден астам ұлт түгілі, мыңнан астам ұлт өкілі тұрса да, бір атаның баласындай, біртұтас Қазақ елі үшін барын салатын болғанда ғана, ұлттық сипаттағы кикілжіңдерге де орын бола қоймас.

Осыдан бірер апта бұрын мен әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің журналистика және филология факультетінің студенттерімен кездесу өткіздім. Кездесудегі басты мақсатым – «Сөздің шыны» атты публицистикалық мақалалар жинағымның тұсаукесерін жасау және студенттермен ой бөлісу еді. Маған журналистика факультетінде өткен кездесу қатты ұнады. Ең алдымен онда уақыт шектелмеді, екіншіден бір еркіндік сезілді. Кездесу екі сағатқа дейін жалғасты.

Студенттерден сауалдар қарша борады. Әрі сұрақтары маңызды, менің көкейімнен шығып отырды. Жалпы, сауалдың көбі – шығармашылық лабораторияма келіп тіреліп жатты. Жеке басыма, өміріме байланысты сауалдар да болмай қалған жоқ. Бірақ, тым аз болды. Төменде өзіме  ұнаған және есімде қалған сауалдар мен жауаптарды назарларыңызға ұсынып отырмын. Сауалды ең алдымен, филология ғылымдарының кандидаты, ҚазҰУ-дің доценті Сағатбек ағай Медеубекұлы қойды. Ол кісі – «мақаланы жазарда тақырыпты өзің қоясың ба, жоқ, редакциялана ма?» деп сұрады. Мен «Әрине, өзім қоямын. Бірақ, менің тақырыптарым кейде, өкінішке қарай, редакцияланып жатады. Алайда, ол тақырыптардың көбі көкейімнен шыға бермейді» деп жауап бердім.  Сондай-ақ, бір студент «Мақаланың тақырыбын бірінші қоясыз ба, әлде мақаланы бірінші жазасыз ба?» деген сауал қойды.  Менің жауабым: «Шалқар» газетінде істеп жүргенімде редакторымыз Әділғазы Қайырбеков ағай «мақала тастай болуы үшін алдымен тақырыбын қойып алуларың керек. Мақаланың тақырыбы оның айнасы іспетті» дейтін. Бірақ, мен мақаланың тақырыбын бірінші қоюды үйренбей-ақ қойдым. Көп жағдайда алдымен мақала жазылады. Содан кейін соның ішінде ұнаған бір сөйлемін тақырып ретінде шығарамын. Кейде іштей ойланып-толғанып, дайындықпен мақала жазуға отырған сәттерімде ғана, мақаланың тақырыбы алдын-ала ойланып қойылуы мүмкін. Кейде мына тақырыппен жазғаным жөн шығар деп пысықтап алатын сәттерімде болады. Дегенмен, шынымды айтайын көп жағдайда мақаланы жазғаннан кейін, тақырыбын қойып жатамын». Жалпы, қойылған сауалдарға қарап отырсаңыз, бүгінгі журналистика төңірегінен ұзап шықпады, гендерлік проблема дейсіз бе, қазақ журналистикасының жай-күйі дейсіз бе, журналистиканың қоғамдағы рөлі және қазақ журналистерінің қоғам көшіне ілесу мүмкіндігі дейсіз бе, әйтеуір толғағы тоқсан тірліктің журналистикаға қатыстыларының біразын сөз еттік. Журналистика дегеніміздің өзі өмірдің газет һәм баспасөз бетіндегі көрінісі ғой. Сол себепті де оның қозғамайтын тақырыбы, сөз етпейтін проблемасы жоқ. Мәселе – проблеманы қалай көре білуіңде, қалай жаза алуыңда. Болашақ журналистерді де осы мәселе қатты қызықтырған болуы керек. Бір байқағаным, жігіттер сауалдарын жазбаша түрде емес, ауызша қойып жатса, қыздардың 90%-ы жазбаша сауал қойды. Мұның өзі жаңағы гендерлік өзгешеліктің куәсі іспетті. Үйге студенттердің жазбаша қойған сауалдарының барлығын көтеріп клеген едім, жолдасым: «Кездесуге бірде-бір жігіт қатыспаған ба?» деп таңданып жатты.  Маған соның ішінде бір студенттің қатарынан қойған екі сауалы ұнады. Біріншісі, шығармашылық лабораторияма байланысты болды, яғни, «мақаланы жазғанда фактілерді қалай таңдайсыз? Қалай дайындаласыз?» деген сауал. Менің жауабым: «Бұл жазатын тақырыбыма және оқиғаға байланысты. Мәселен, бүгін сәрсенбі. Газет беттеліп жатыр. Аяқасты бір саясаткер баспасөз-мәслихатын өткізетін бола қалды. Ол сағат үште. Мен сол баспасөз-мәслихатына қатысып, сондағы әңгіменің ішкі кухнясын ашуға көбірек мән беремін. Айталық, А. Сәрсенбайұлы марқұм 2004 жылғы Мәжіліс сайлауының алдында оппозициялық «Ақ жол» партиясының тең төрағасы бола тұра, Ақпарат министрі болып тағайындалды. Министрлік тағына отыра салысымен Алматыға келіп, бұндай қадамға неге барғандығын түсіндірмек мақсатта баспасөз-мәслихатын өткізді. Баспасөз-мәслихаты тура сәрсенбі күні, сағат үште өткізілді. Мен ол конференциядан қайтып келгенімде, сағат 5-5.30 болып қалған еді. Мақала сол күнгі нөмірге кетуі керек. Сағат 7-ге дейін сонда болған әңгімелерді қорытындылап, ең маңыздысын сүзгіден өткізіп бердім. Дәл сол мақалам бүгінгі кітабымның ішінде «Мен ақпарат министрінің соңғы министрі болайын» деген тақырыппен жүр. Кейде газет шығардан бір-екі күн бұрын өткізілген баспасөз-мәслихаты туралы жазуға тура келеді. Оны сараптамалық мақала ретінде ұсынамыз. Ол үшін қарсы жақтың да, бейтарап тұлғаның да пікірін білу маңызды. Сөйтіп, обьективтілікті басты ту етіп аламыз. Мәселен, «Көшпенділер кімнің тарихы: қазақтың ба, жоңғардың ба?» деген мақаламды жазарда Т. Жаманқұлов баспасөз-мәслихатын өткізісімен, ол қаралап отырған, Әзімовке телефон шалып оның бұл мәселеге байланысты пікірін білдім. Сөйтіп, біржақты ақпарат ұсынған жоқпын. Кейде ақпараттарды интернеттен іздеуге тура келеді. Интернеттегі әртүрлі ұстанымдарды іздеп, ой елегінен өткіземін. Сөйтіп жұртқа маңыздылау дегендерін ұсынуға тырысамын». Ол студенттің екінші сауалы: «Бүгінгі қоғамның дерті не деп ойлайсыз?» деген мазмұнда еді. Мен оған: «Біріншіден, біздің қоғамымызда Ресейдің отаршылдық таңбасы әлі кеткен жоқ. Яғни, құлдық сана құлқымызды жайлап алған. Одан құтылуға асығар емеспіз. Отарсыздандыру саясатының жүргізілмеуі салдарынан біз бүгінгідей ұлттық сананың дағдарысын басымыздан кешіріп жатырмыз. Тіліміздің төрге өозбай отыруы да, ұлттық мәдениетіміздің жетім баланың күйін тартып отыруы да осының кесірі. Екіншіден, билік басындағы көкелеріміздің көбінің басындағы дерт ұлттың мүддесі тұрғысынан емес, қара басының қамы тұрғысынан ойлайтындығында жатыр» деп жауап қаттым. Барлығымыз бірігіп, осы дерттерден арылуға күш салайық, ағайын. Есенгүл КӘПҚЫЗЫ

Мен қазір алңаш рет блог ашып отырмын. Бұл жерде мен саяси, әлеуметтік және демография жөнәнде жазатын боламын.